Jan Hartman

Leszek Mądry

[Ukazało się w Principia-Ekspres Filozoficzny nr 39(2006)]

Leszek Kołakowski, Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, Kraków: Znak 2006.

Nie ma racji autor pisząc we wstępie o zbiorze swych drobniejszych prac filozoficznych, teologicznych i politycznych z lat 1967-1981, wydanym nareszcie w Polsce, jako rzeczy raczej bagatelnej. Są tam, to prawda, pomieszczone również artykuły okazjonalne i popularne, ale nie brak tekstów wspaniałych i doniosłych. Wszyscy je znamy, ale powinniśmy przeczytać po raz wtóry. Tytułowy zaś esej, poświęcony naszej dwuznacznej wierze i niewierze w zło i nieprzezwyciężalne skutki grzechu pierworodnego, zawierający wstrząsającą litanię, inicjowaną słowami „udajemy, że wiemy...”, przemawia do serc i umysłów jak dzwon o brzemieniu pewnym, lecz melancholijnym. To wielka moralistyka! Do najrozmaitszych tematów poruszonych w książce nie mogę się odnieść w tak krótkiej wypowiedzi. Chciałbym za to podjąć się rekonstrukcji ogólnej filozoficznej postawy i umysłowości tego autora, choć chciałoby się także wydobyć z jego tekstów kilka przekonań bardziej osobistych i bardziej kontrowersyjnych (jak na przykład teza, że tortury zawsze, a więc nawet gdy są stosowane do wymuszenia zeznań zapobiegających śmierci wielu osób, są godne potępienia), przekonań unoszonych z prądem enuncjacji jednoznacznie słusznych i nieodpartych, a przy tym tak pięknych i językowo doskonałych, że do dyskusji nie zachęcających. Bo zaiste, siłą Leszka Kołakowskiego jest zdumiewająca erudycja i mistrzostwo słowa, zaprawione drobnymi manieryzmami, podkreślającymi tylko charakter i niezależność tego myśliciela. To jednak dla filozofa również pułapka i źródło słabości. Zbyt jasne i sprawne wyrażanie rzeczy słusznych, zwłaszcza, gdy więcej w tym rozeznań niż ryzykownych sądów własnych, czyni utwory tyleż doskonałymi, co skończonymi: nic dodać, nic ująć, a więc poniekąd tak, jakby ich w ogóle nie było, a wszystko, co w nich zapisano, znane było każdemu i tak. Tym bardziej więc szacunek dla Kołakowskiego wymaga, by szukać u niego poglądów nieoczywistych, jakichś idiosynkrazji, jakichś uskoków w tej koncyliacyjnej racjonalności, która godzi porządek serca i rozumu, pewność siebie inteligencji z odwagą i pokorą wobec dwuznaczności i tragizmu ludzkiej, najinteligentniejszej nawet, egzystencji. Muszę to jednak odłożyć na inną okazję.
	Oto, jak mi się wydaje, jest pogląd Leszka Kołakowskiego na świat. Dobro i zło, rozum i nierozum są ze sobą zmieszane i zawsze tak będzie. Nie odbiera to jednak sensu staraniom, które oprzeć musimy na dobrej woli, krytycyzmie, wiedzy, a nade wszystko na wyrzeczeniu się w życiu nienawiści. Choć budulec naszych dzieł nigdy nie będzie jednoznacznie dobry, podobnie jak nasze intencje, warto i trzeba dokładać starań. Ułomne nasze dzieła, osobiste i cywilizacyjne, mogą bowiem uczynić świat miejscem nieco lepszym, znośniejszym niż dziś. Wielkie tradycje, w tym chrześcijaństwo i socjalizm, choć zawsze jednostronne i nie komponujące się w żadną wielką i harmonijną Prawdę, zawierają jednak cząstki prawdy i moralnej słuszności, jakkolwiek nieustannie zagrożone spaczeniem, wynikłym z tendencji fanatycznych, z pokusy, by traktować człowieka jak rzecz lub nawóz historii albo z infantylizmu wiary, że ostatecznie wszystko zmierza do zbawczego metafizycznego ładu. Autentyczne są bowiem zarówno wartości, jak zło. Tragizm naszego bytu, nieuchronność zła (i czynienia zła, mimo najlepszych chęci), nieziszczalność naszych, niejasnych zresztą, aspiracji ostatecznych, niczego przy tym nie usprawiedliwia – ani nihilizmu, ani kwietyzmu, ani cynizmu, ani desperacji, ani rewolucji, ani infantylnych iluzji. Skłania za to do powagi i odpowiedzialności, choć jednocześnie także do pewnej ironii i autoironii, bez których popadamy w zarozumialstwo. Również sceptycyzm jest pożądany, ale tylko sceptycyzm konstruktywny i otwarty, broniący nas przed łatwym dogmatyzmem. Takie umiarkowanie przekonań i usposobienia jest zbawienną cnotą, lecz w sprawach życia i śmierci wymagana jest nieustępliwość.
Człowieczeństwo nie jest tylko abstrakcyjną ideą, ale nie jest też po prostu przypadkiem natury. Dlatego należy trzymać się Kantowskiej lekcji o „abstrakcyjnym indywiduum”, głoszącej godność i prawa jednostki jako człowieka w ogóle. Lekcję musimy też wziąć od chrześcijaństwa, które jest „seminarium ducha europejskiego”. Bez religijności w ogóle nie podobna wyobrazić sobie świata społecznego, którego warunkiem jest moralność. Ta zaś wyrasta ze zdolności do poczucia winy. Ono jest fundamentem naszego doświadczenia sacrum, a przeżywamy je, czy chcemy, czy nie, właśnie w kontekście biblijnym. Dlatego każdy z nas jest w jakimś stopniu chrześcijaninem i przyjmuje wewnętrznie judeochrześcijańskie przesłanie o wolności człowieka ku dobru i złu, o nadziei, miłości i grzechu. W chrześcijaństwie zakorzenione jest nawet antychrześcijańskie z pozoru Oświecenie, nawet ateizujący liberalizm. Bo chrześcijaństwo jest w swej istocie humanizmem i humanizmem jest każda wielka tradycja myślowa naszej kultury. Jej szczególność, a nawet wyższość nad innymi, polega na samokrytycyzmie i zdolności rozciągnięcia swych imponderabiliów na resztę ludzkości, a więc właśnie na humanizmie. 
Epistemologia prowadząca do ostatecznych rozstrzygnięć wspiera tylko dogmatyzm i martwotę umysłową. Sceptycyzm radykalny odbiera zaś sens wszelkim staraniom intelektualnym i moralnym. Podobnie też łatwy relatywizm i redukcjonizm oraz afektowane niby-teorie, których nijak nie można sprawdzić albo potwierdza je wszystko. Triumf naturalizmu, psychologizmu, utylitaryzmu jest tylko pozorny. Musimy oswoić się z tym, że życie duchowe, kultura i los człowieka nie poddają się opisaniu w jednej opowieści, że są w nich dzieła geniuszu, momenty nieciągłości, sytuacje otwarte i wieloznaczne, które nie pozwalają zredukować się do pozycji wydarzeń naturalnych, wyjaśnialnych przez niezawodne prawa. I nie jest to wcale woda na młyn irracjonalizmu. Wręcz przeciwnie, irracjonalne jest marzycielstwo „filozofa jednej zasady”. Poważna umysłowość godzi się z perpetualnością i zawodnością swych wysiłków, z aporetycznością i zagadkowością świata.
Polityka nas zawodzi. Dyskursy demokratycznej biurokracji są płytkie i miałkie, podporządkowane łagodzeniu nierozwiązywalnego konfliktu między dążeniem do bezpieczeństwa (w znaczeniu wspólnotowego zakorzenienia i pewności materialnych podstaw bytu) a dążeniem do indywidualnej wolności. W dodatku wokół nas wciąż odradzają się upiory totalizmu, komunistycznego czy nacjonalistycznego, prowadzącego do zbrodni i niewolnictwa, w imię bezwględnej pewności swych racji wodzów i ideologów, głoszących braterstwo i zbawienie ludzkości. Uczciwość i odpowiedzialność w myśleniu i działaniu politycznym poznać można po tym, że zasada „cel uświęca środki” przechodzi w zasadę „środki uświęcają cel”, że toczy się pokojowy dialog, a jedno tylko zostaje wykluczone bezwględnie: nienawiść, która pociąga za sobą zniszczenie i niewolnictwo. To ostatnie jest zresztą fundamentalną kategorią polityki. Wolność można różnie rozumieć, lecz czym jest niewolnictwo i że jest ono złem, to jawi się jasno. Dogmatyczne, monolinearne i apodyktyczne teorie, tak polityczne, jak moralne i metafizyczne, są same przez się niebezpieczne. Często są wyrazem frustracji i wyobcowania tworzących je intelektualistów. Tym większa jest powinność tych „wytwórców słowa”, by okiełznać ich moce.
Życie nie może obyć się bez wiary i bez wyższych wartości, choć nie mamy zdolności uchwytywania ich w sposób niezależny od naszego kulturowego doświadczenia i tradycji. Dlatego musimy być krytyczni, pokorni i otwarci na nowe doświadczenia. Na szczęście nie brak w dziejach wielkich i czystych wzorców, choć zapewne tylko bardzo nieliczni zdolni są, i to tylko częściowo, przezwyciężać ludzkie słabości. Nakazem roztropności jest brać pod uwagę to, że nie wie się wszystkiego i niepodobna wszystko zrozumieć, a to prowadzi do pewnego konserwatyzmu. Natomiast moralna odraza do wyniosłej moralistyki i patetycznych ideologii, prowadzących do totalizmu, skłania do poszukiwań minimalnych warunków przyzwoitości, a właściwie do moralnego przekonania, że powinny być one w wymiarze publicznym krzewione właśnie jako minimalistyczne, wolność szanujące. Wykaz tych reguł minimalnych znajdujemy w „Małej etyce” (s. 155), a pierwsza z nich głosi, że „żadna szczególna ideologia polityczna nie da się wydedukować z zasad moralnych”. Jest to wszelako deklaracja jawnie liberalna, jeśli za liberalizm uznamy sam ów etyczno-polityczny minimalizm.
Wiara (filozoficzna) bez konfesji (religijnej), moralność bez kodeksu, sceptycyzm bez wyrzekania się pewnych fundamentalnych przekonań, racjonalizm otwarty: krytyczny i samokrytyczny. Do tego szczypta mistycyzmu. Taka jest postawa Kołakowskiego, uwierzytelniona wieloletnim zaangażowaniem publicznym w obronie wolności i sprawiedliwości. Przy tym, choć od dziesięcioleci nie jest już Leszek Kołakowski dogmatycznym socjalistą, pobrzmiewają w jego wypowiedziach tendencje lewicowe. Choć również nigdy nie stał się Leszek Kołakowski wyznawcą chrześcijaństwa, to jako badacz myśli chrześcijańskiej do wielu jej motywów dał się przekonać. Ta dwoistość, pozorna zresztą, boć socjalizm sam ma chrześcijańskie źródła, czyni z Kołakowskiego modelowego myśliciela europejskiego, kogoś, kto lekkim piórem literata i erudyty przekazuje kulturalnej publiczności treści, które w wydaniu takiego na przykład Habermasa są o wiele trudniej dostępne. (Swoją drogą trzeba by kiedyś uważnie porównać obu tych myślicieli, zwłaszcza że Habermas coraz bardziej interesuje się religią).
A jednak, skoro Kołakowski tak nie lubi „niewywrotnych” teorii, jak freudyzm czy marksizm, to nie może nie zauważyć, że jego samego humanistyczny racjonalizm sceptyczny też jest taką niewywrotną teorią, a raczej taką niewywrotną postawą. Z pewnością Leszek Kołakowski to wie i, jak sądzę, uważa za swój kształt porażki. Filozof bowiem musi ponieść porażkę (a swoją drogą, jak ją ponosi, to odnosi tym samym pewien sukces, dopełniając naturalnego losu filozofa). Albo potyka się spektakularnie, przez swą jednostronność i zaangażowanie, albo chyłkiem i nijako – przez swą koncyliacyjność, roztropność i wielostronność. Nie wiem, co gorsze. Jakieś szaleństwo wydaje mi się wszelako w filozofii niezbędne.
Leszka Kołakowskiego szczerze podziwiam jako człowieka wzorcowo mądrego, ale przede wszystkim jako człowieka niebywale uczonego. Sądzę, że to drugie jest ważniejsze i bardziej jeszcze szacunku godne. Mądrość bowiem jest, by tak rzec, sama przez się pewnym „typem mądrości”, czyli pewnym stylem, który można w sobie wykształcić, i to szczerze, bez udawania, poświęcając na to mniej czasu i starań, niż wymaga zdbycie głębokiej erudycji. Mędrzec to człowiek roztropny, rozważny, krytyczny, a jednocześnie doświadczony przez życie, życzliwy, inteligentny i kompetentny. Ale mędrzec jest również trochę powolny, trochę niezdecydowany, nie do końca „decyzyjny” i „konkluzywny”. A filozofowi tego trzeba. Nie chciałbym więc być taki mądry, jak Leszek Kołakowski, ale dałbym wiele za połowę choćby jego wiedzy i znajomości języków. Zresztą, nieważne. Ważne, że Leszek Kołakowski, filozof przegrany (więc spełniony) czy też mędrzec albo erudyta, stańczyk czy król – bez względu na kształt swego osobistego losu jako intelektualisty jest dobrem naszej kultury narodowej, nauczycielem polskich elit i chlubą Polski zagranicą. Właśnie to jest ważne i tego nam trzeba.